अहिल्यानगर जिल्ह्यात बनावट आणि भेसळयुक्त दूध तयार करून बाजारात विक्री करण्याच्या प्रकारांमुळे गंभीर प्रश्न निर्माण झाले आहेत. नागरिकांच्या आरोग्याशी थेट संबंध असलेल्या या मुद्द्यामुळे सर्वसामान्यांमध्ये अस्वस्थता वाढत आहे. विशेषतः लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि कुटुंबातील दैनंदिन वापरासाठी दूध घेणाऱ्या लोकांच्या आरोग्यावर याचा संभाव्य परिणाम होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. प्रशासनाकडून अधूनमधून कारवाई केली जात असली तरी काही काळ शांत राहून पुन्हा हा अवैध व्यवसाय सुरू होत असल्याची चर्चा स्थानिक पातळीवर होत आहे. त्यामुळे प्रामाणिकपणे दूध उत्पादन करणाऱ्या शेतकऱ्यांनाही आर्थिक फटका बसत असल्याचे सांगितले जात आहे.
दूध भेसळीमुळे बाजारात अस्थिरता
दूध व्यवसाय हा ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार मानला जातो. अनेक शेतकरी शेतीसोबत दुग्धव्यवसायावर अवलंबून असतात. मात्र अलीकडच्या काळात दूध भेसळीचे प्रकार वाढल्याने या व्यवसायावर प्रतिकूल परिणाम होत असल्याचे सांगितले जाते. प्रत्यक्ष उत्पादनापेक्षा भेसळ करून तयार होणाऱ्या दुधाचे प्रमाण वाढत असल्याची चर्चा होत असल्यामुळे दुधाच्या बाजारभावात सातत्याने चढ-उतार होत असल्याचेही सांगितले जाते. त्यामुळे शेतकऱ्यांना मिळणाऱ्या दरात स्थिरता राहात नसल्याची स्थिती निर्माण झाली आहे.
जामखेडमधील धाडीत बनावट दूध निर्मिती उघड
१४ फेब्रुवारी रोजी जामखेड तालुक्यातील फक्राबाद येथे जिल्हा गुन्हे शाखा आणि अन्न व औषध प्रशासनाने संयुक्त कारवाई करत बनावट दूध तयार करण्याचा प्रकार उघडकीस आणला होता. या कारवाईत काही ठिकाणी पॅराफिन (मिनरल ऑईल 9.5) या रासायनिक पदार्थाचा वापर करून मिल्क क्रीम आणि पाण्याच्या मिश्रणातून बनावट क्रीम तयार केले जात असल्याचे समोर आले. ही प्रक्रिया मशीनद्वारे केली जात असल्याचेही तपासात स्पष्ट झाले.
या कारवाईत समोर आलेल्या माहितीनुसार केवळ एक लिटर क्रीमपासून सुमारे वीस लिटर बनावट दूध तयार केले जात असल्याचे सांगितले गेले. या प्रक्रियेमुळे नागरिकांच्या आरोग्यावर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. तपासात ही मिल्क क्रीम देवळाली प्रवरा परिसरातील एका गोडाऊनमध्ये तयार केली जात असल्याचेही समोर आले होते.
कारवाईनंतरही प्रश्न कायम
या प्रकरणात संबंधित व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे नोंदवून कारवाई करण्यात आली होती. मात्र जिल्ह्यातील विविध भागांमध्ये अशा प्रकारचे भेसळयुक्त दूध तयार करण्याचे प्रकार सुरू असल्याची चर्चा स्थानिक पातळीवर होत आहे. त्यामुळे अशा प्रकरणांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी प्रत्येक तालुक्यात विशेष भरारी पथके नेमून तपास आणि कारवाई करण्याची मागणी नागरिकांकडून केली जात आहे.
दुग्धव्यवसायावर परिणाम
दुग्धव्यवसाय हा ग्रामीण भागातील अनेक कुटुंबांच्या उत्पन्नाचा मुख्य स्रोत आहे. शेतीपूरक व्यवसाय म्हणून दूध उत्पादनाला विशेष महत्त्व आहे. मात्र भेसळयुक्त दूध बाजारात येत असल्यामुळे प्रामाणिकपणे दूध उत्पादन करणाऱ्या शेतकऱ्यांना आर्थिक नुकसान सहन करावे लागत असल्याचे सांगितले जाते. बाजारात कमी किमतीत उपलब्ध होणाऱ्या बनावट दुधामुळे खऱ्या दुधाच्या मागणीवरही परिणाम होत असल्याची चिंता व्यक्त केली जात आहे.
श्रीरामपूर तालुक्यातही भेसळीची चर्चा
जिल्ह्यातील इतर भागांप्रमाणेच श्रीरामपूर तालुक्यातही दूध भेसळीचे प्रकार सुरू असल्याची चर्चा स्थानिक पातळीवर होत आहे. काही ठिकाणी खंडाळा ते उक्कलगाव या परिसरात भेसळयुक्त दूध तयार करण्याचे जाळे कार्यरत असल्याचे बोलले जात आहे. या प्रक्रियेसाठी कच्चा माल एका ठिकाणाहून आणून दुसऱ्या ठिकाणी मोठ्या प्रमाणात बनावट दूध तयार केले जात असल्याचा संशय व्यक्त केला जात आहे.
प्रशासनाकडे लक्ष देण्याची मागणी
या प्रकारांबाबत काही अधिकाऱ्यांना माहिती असूनही कारवाई होत नसल्याच्या चर्चाही स्थानिक पातळीवर होत आहेत. त्यामुळे संबंधित प्रकरणांमध्ये वरिष्ठ प्रशासनाने लक्ष घालून कठोर कारवाई करावी, अशी मागणी नागरिकांकडून होत आहे. दूध भेसळ रोखण्यासाठी प्रभावी तपास, नियमित धाडी आणि दोषींवर कठोर कारवाई करण्याची आवश्यकता व्यक्त केली जात आहे.
