मध्यपूर्वेत वाढत असलेल्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर आधुनिक युद्धाचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. एकेकाळी लष्करी गुप्तचर यंत्रणेला संभाव्य लक्ष्ये ओळखण्यासाठी आणि त्यांची पडताळणी करण्यासाठी अनेक महिने लागायचे. मात्र आता कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) या प्रक्रियेला प्रचंड वेग देत आहे. काही दिवसांतच मोठ्या प्रमाणात माहितीचे विश्लेषण करून शेकडो संभाव्य लक्ष्यांची ओळख पटवणे शक्य झाले आहे.
याच तंत्रज्ञानाचे एक महत्त्वाचे उदाहरण म्हणजे इस्रायली सैन्याकडून वापरले जाणारे अत्याधुनिक एआय प्लॅटफॉर्म “गॉस्पेल” (Habsora). ही प्रणाली मोठ्या प्रमाणातील डेटा प्रक्रिया करून युद्धातील संभाव्य लक्ष्ये शोधण्यात आणि लष्करी कारवाईसाठी माहिती उपलब्ध करून देण्यात मदत करते. त्यामुळे आधुनिक युद्धात निर्णय घेण्याची गती मोठ्या प्रमाणात वाढली आहे.
गॉस्पेल एआय प्रणाली नेमकी काय आहे?
गॉस्पेल ही इस्रायल संरक्षण दलांसाठी विकसित करण्यात आलेली एक प्रगत डेटा-विश्लेषण प्रणाली आहे. तिचे मुख्य काम म्हणजे विविध स्रोतांमधून मिळालेल्या गुप्तचर माहितीचे विश्लेषण करून संभाव्य लष्करी लक्ष्यांची ओळख पटवणे.
या तंत्रज्ञानाची सर्वात मोठी ताकद म्हणजे त्याची वेगवान कार्यपद्धती. पारंपरिक पद्धतींमध्ये गुप्तचर पथकांना माहिती गोळा करणे, पडताळणी करणे आणि लक्ष्य निश्चित करणे यासाठी बराच वेळ लागत असे. परंतु गॉस्पेल एआय प्रणाली काही दिवसांतच मोठ्या प्रमाणात संभाव्य लक्ष्यांची यादी तयार करू शकते.
विविध स्रोतांमधील माहितीचे विश्लेषण
गॉस्पेल प्रणाली अनेक वेगवेगळ्या माध्यमांमधून माहिती गोळा करून त्याचे विश्लेषण करते. यात उपग्रह प्रतिमा, ड्रोनद्वारे मिळणारे थेट व्हिडिओ, इलेक्ट्रॉनिक सिग्नल, फोन आणि रेडिओ संवाद यांसारख्या विविध स्रोतांचा समावेश असतो.
याशिवाय विद्यमान गुप्तचर डेटाबेसमधील माहितीही या प्रणालीशी जोडली जाते. या सर्व माहितीचे एकत्रित विश्लेषण करून एआय संभाव्य लष्करी हालचालींचा अंदाज लावण्याचा प्रयत्न करते. उदाहरणार्थ, कमांड सेंटर, शस्त्रास्त्र साठवणूक केंद्रे किंवा रॉकेट लाँचर असू शकणाऱ्या ठिकाणांची ओळख पटवणे हे या प्रणालीचे उद्दिष्ट असते.
लक्ष्य ओळखण्याची अतिवेगवान प्रक्रिया
पारंपरिक लष्करी गुप्तचर प्रक्रियेत तज्ञांच्या टीमला दरवर्षी मर्यादित लक्ष्येच ओळखता येत असत. मात्र गॉस्पेल एआय प्रणाली अत्यंत कमी वेळात मोठ्या प्रमाणात संभाव्य लक्ष्ये ओळखू शकते.
काही अहवालांनुसार, ही प्रणाली काही दिवसांतच शेकडो लक्ष्ये सुचवू शकते. त्यामुळे तिला कधीकधी “टार्गेट फॅक्टरी” असेही संबोधले जाते. कारण ती सतत डेटा विश्लेषण करत राहते आणि नवीन संभाव्य लक्ष्यांची यादी तयार करत राहते.
‘लव्हेंडर’ प्रणालीशीही जोडलेले नेटवर्क
गॉस्पेल ही स्वतंत्र प्रणाली नसून ती इतर एआय तंत्रज्ञानाशीही जोडलेली आहे. त्यापैकी “लव्हेंडर” नावाची प्रणाली विशेष उल्लेखनीय आहे.
लव्हेंडर प्रणाली विशिष्ट व्यक्तींशी संबंधित डेटाचे विश्लेषण करून एखादी व्यक्ती संशयास्पद लष्करी किंवा दहशतवादी क्रियाकलापांमध्ये सामील असण्याची शक्यता मोजते. अशा प्रकारे विविध एआय प्रणाली एकत्र काम करून युद्धातील माहिती गोळा करणे आणि निर्णय घेण्याची प्रक्रिया अधिक वेगवान आणि डेटा-आधारित बनवतात.
एआय युद्धाबद्दल वाढत असलेले नैतिक प्रश्न
एआय तंत्रज्ञानामुळे लष्करी रणनीती अधिक वेगवान आणि प्रभावी होत असली तरी त्याचवेळी अनेक गंभीर नैतिक आणि कायदेशीर प्रश्नही निर्माण झाले आहेत.
तज्ञांच्या मते, एआय प्रणाली मोठ्या प्रमाणातील डेटावर आधारित निष्कर्ष काढतात, पण जमिनीवरील परिस्थिती अनेकदा अधिक गुंतागुंतीची असते. जर एखाद्या अल्गोरिदमने चुकीचे लक्ष्य निवडले किंवा निरपराध नागरिकांना हानी झाली, तर त्याची जबाबदारी निश्चित करणे कठीण ठरू शकते. त्यामुळे मानवाधिकार संघटनांनी अशा तंत्रज्ञानाच्या वापराबद्दल चिंता व्यक्त केली आहे.
आधुनिक युद्धाचा बदलता चेहरा
कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वाढता वापर हे दर्शवितो की भविष्यातील युद्ध अधिकाधिक डिजिटल, डेटा-आधारित आणि तांत्रिक स्वरूपाचे असणार आहे. गॉस्पेलसारख्या प्रणाली लष्करी निर्णयप्रक्रिया जलद आणि कार्यक्षम बनवू शकतात.
मात्र त्याचवेळी या तंत्रज्ञानाशी संबंधित नैतिक, कायदेशीर आणि सुरक्षेचे प्रश्नही महत्त्वाचे ठरत आहेत. त्यामुळे जगभरात एआय-आधारित युद्धतंत्रज्ञानाच्या वापराबद्दल व्यापक चर्चा सुरू झाली आहे.
