आजच्या डिजिटल युगात स्मार्टफोन आणि सोशल मीडिया हे मुलांच्या दैनंदिन आयुष्याचा अविभाज्य भाग बनले आहेत. शाळा, मित्रपरिवार आणि मनोरंजन या सर्व गोष्टी आता मोबाईलच्या स्क्रीनवर सहज उपलब्ध झाल्या आहेत. मात्र याच वाढत्या वापरामुळे मुलांच्या अभ्यासावर, एकाग्रतेवर आणि मानसिक आरोग्यावर परिणाम होत असल्याची चिंता पालक, शिक्षक आणि तज्ज्ञ व्यक्त करत आहेत. या पार्श्वभूमीवर कर्नाटक सरकारने एक महत्त्वपूर्ण पाऊल उचलण्याचे संकेत दिले आहेत.
२०२६-२७ च्या अर्थसंकल्पीय भाषणात मुख्यमंत्री सिद्धरामय्या यांनी १६ वर्षांखालील मुलांच्या सोशल मीडिया वापरावर निर्बंध घालण्याची योजना जाहीर केली. सरकारच्या मते, मोबाईल फोन आणि सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मचा अतिवापर मुलांच्या मानसिक विकासावर आणि शैक्षणिक प्रगतीवर नकारात्मक परिणाम करू शकतो. त्यामुळे भविष्यात या वापरावर वयानुसार नियंत्रण आणण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.
निर्णयामागील मुख्य कारणे
राज्य सरकारच्या निरीक्षणानुसार गेल्या काही वर्षांत मुलांमध्ये स्मार्टफोनचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला आहे. अनेक मुले दिवसातील अनेक तास मोबाईलवर व्हिडिओ पाहणे, ऑनलाइन गेम खेळणे किंवा सोशल मीडिया स्क्रोल करण्यात घालवत असल्याचे अहवालांमधून दिसून आले आहे.
या सवयीमुळे अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे कठीण होते, झोपेचे वेळापत्रक बिघडते आणि मानसिक ताण वाढतो, असे तज्ज्ञांचे मत आहे. याशिवाय सोशल मीडिया व्यसन, सायबरबुलिंग आणि चुकीच्या माहितीचा प्रभाव यासारख्या समस्याही वाढत असल्याची चिंता व्यक्त केली जाते. या पार्श्वभूमीवर मुलांच्या हितासाठी आणि सुरक्षिततेसाठी सरकार कठोर नियमांचा विचार करत आहे.
देशात पहिल्यांदाच होऊ शकते अशी अंमलबजावणी
जर ही योजना प्रत्यक्षात लागू झाली, तर १६ वर्षांखालील मुलांसाठी सोशल मीडिया वापरावर वयानुसार निर्बंध लागू करणारे कर्नाटक हे भारतातील पहिले राज्य ठरू शकते. या निर्णयामुळे देशभरात मोठी चर्चा सुरू झाली असून अनेक तज्ज्ञांनी याला सकारात्मक पाऊल म्हणून पाहिले आहे.
जगातील अनेक देशांमध्येही मुलांच्या डिजिटल वापरावर नियंत्रण ठेवण्याबाबत चर्चा सुरू आहे. काही देशांनी तर ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवर खाते उघडण्यासाठी किमान वयोमर्यादा आणि कडक नियम लागू केले आहेत. त्यामुळे कर्नाटकचा हा निर्णय भारतातील डिजिटल धोरणांसाठी एक नवा मार्ग दाखवू शकतो.
पालकांची भूमिका तितकीच महत्त्वाची
सरकारकडून नियम लागू केले गेले तरी मुलांच्या डिजिटल सवयी सुधारण्यासाठी पालकांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते. तज्ज्ञांच्या मते, पालकांनी मुलांच्या मोबाईल वापरावर लक्ष ठेवणे, स्क्रीन टाइम मर्यादित ठेवणे आणि सुरक्षित इंटरनेट वापराबद्दल त्यांना मार्गदर्शन करणे आवश्यक आहे.
शाळा, कुटुंब आणि समाज जर एकत्र येऊन मुलांना डिजिटल जगाचा योग्य आणि संतुलित वापर शिकवतील, तर अनेक समस्या टाळता येऊ शकतात. त्यामुळे सरकारच्या संभाव्य निर्णयासोबतच पालकांची जागरूकता आणि सहभाग हा देखील तितकाच महत्त्वाचा घटक ठरणार आहे.
