बाजारातील वाढत्या डिजिटल फसवणुकीच्या पार्श्वभूमीवर गुंतवणूकदारांनी अधिक सतर्क राहण्याची गरज असल्याचा स्पष्ट इशारा Securities and Exchange Board of India (सेबी) प्रमुख तुहिन कांत पांडे यांनी दिला आहे. बनावट ट्रेडिंग अॅप्स, व्हॉट्सअॅप ग्रुप्स आणि अवास्तव नफ्याचे आमिष दाखवणाऱ्या योजनांपासून दूर राहण्याचे त्यांनी आवाहन केले. तंत्रज्ञानाच्या मदतीने गुंतवणूकदारांची फसवणूक करणाऱ्यांचे जाळे वाढत असल्याचे त्यांनी नमूद केले असून, त्यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी सेबीकडून अत्याधुनिक साधनांचा वापर केला जात असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.
डिजिटल सापळ्यांची वाढती जाळी
गेल्या काही वर्षांत देशात किरकोळ गुंतवणूकदारांची संख्या झपाट्याने वाढली आहे. १४ कोटींहून अधिक गुंतवणूकदार बाजाराशी जोडले गेले असल्याने फसवणूक करणाऱ्यांसाठी ही मोठी संधी ठरत आहे. अनेक जण बाजारात प्रवेश करण्याआधीच बनावट अॅप्स आणि सोशल मीडिया ग्रुप्सच्या माध्यमातून जाळ्यात अडकतात. हे फसवे लोक स्वतःला अधिकृत ब्रोकरचे प्रतिनिधी म्हणून सादर करतात आणि गुंतवणूकदारांकडून थेट वैयक्तिक खात्यांमध्ये पैसे जमा करून घेतात. परिणामी, गुंतवणूकदार सेबी-नोंदणीकृत मध्यस्थांपर्यंत पोहोचण्याआधीच त्यांचे नुकसान होते.
“प्री-इन्व्हेस्टमेंट” स्कॅम्सवर विशेष लक्ष
सेबी प्रमुखांनी स्पष्ट केले की सध्या “प्री-इन्व्हेस्टमेंट” प्रकारातील फसवणुकीवर विशेष लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे. या प्रकारात गुंतवणूक सुरू होण्यापूर्वीच खोट्या आश्वासनांद्वारे गुंतवणूकदारांची दिशाभूल केली जाते. उच्च परताव्याची हमी, काही दिवसांत दुप्पट नफा किंवा इनसाइडर माहिती असल्याचा दावा करून लोकांना आकर्षित केले जाते. मात्र, प्रत्यक्षात ही संपूर्ण यंत्रणा फसवणुकीसाठी उभारलेली असते.
एआय आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाची मदत
फसवणूक करणाऱ्यांचा शोध घेण्यासाठी सेबीकडून आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (एआय) आणि डेटा विश्लेषण तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवण्यात आला आहे. संशयास्पद व्यवहार, बनावट प्लॅटफॉर्म्स आणि डिजिटल माध्यमांवरील संशयित क्रियाकलाप यावर बारकाईने लक्ष ठेवले जात आहे. गुंतवणूकदारांचे पैसे सुरक्षित ठेवण्यासाठी नियामक संस्थेने कठोर पावले उचलली असून, दोषींवर कारवाई करण्याची प्रक्रिया अधिक वेगवान करण्यात आली आहे.
“सेबी चेक”सारखी पडताळणी साधने
गुंतवणूकदारांना योग्य माहिती मिळावी यासाठी “सेबी चेक”सारखी साधने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत. या माध्यमातून एखादी कंपनी, ब्रोकर किंवा गुंतवणूक सल्लागार अधिकृतपणे नोंदणीकृत आहे का, हे सहज पडताळता येते. गुंतवणूक करण्यापूर्वी अशा साधनांचा वापर केल्यास फसवणुकीची शक्यता मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकते.
उच्च परताव्याच्या आमिषाला बळी पडू नका
तुहिन कांत पांडे यांनी स्पष्ट केले की गुंतवणूक करताना भावनिक निर्णय न घेता तर्कशुद्ध विचार करणे अत्यावश्यक आहे. अल्पावधीत मोठ्या नफ्याचे आश्वासन देणाऱ्या योजना बहुतांश वेळा संशयास्पद असतात. विशेषतः डेरिव्हेटिव्ह्जसारख्या जटिल आणि जोखमीच्या साधनांमध्ये नव्या गुंतवणूकदारांनी सावधगिरी बाळगावी. त्याऐवजी एसआयपी आणि म्युच्युअल फंडसारख्या दीर्घकालीन आणि शिस्तबद्ध गुंतवणूक पर्यायांकडे वळण्याचा त्यांनी सल्ला दिला.
अनधिकृत ‘फिनफ्लुएन्सर्स’पासून सावध रहा
सोशल मीडियावर आर्थिक सल्ला देणाऱ्या परंतु सेबी-नोंदणीकृत नसलेल्या व्यक्तींपासून दूर राहण्याचेही आवाहन करण्यात आले. अनेक जण आकर्षक व्हिडिओ, स्क्रीनशॉट्स आणि बनावट यशकथा दाखवून लोकांना गुंतवणुकीस प्रवृत्त करतात. मात्र, अशा सल्ल्यांमुळे नुकसान होण्याची शक्यता जास्त असते. अधिकृत आणि नोंदणीकृत सल्लागारांकडूनच मार्गदर्शन घेणे हितावह ठरते.
कॉर्पोरेट बाँड बाजारावरही लक्ष
सेबी केवळ फसवणूक रोखण्यापुरती मर्यादित नसून कॉर्पोरेट बाँड मार्केट अधिक मजबूत आणि पारदर्शक करण्यावरही भर देत आहे. गुंतवणूकदारांचा विश्वास टिकवून ठेवण्यासाठी नियामक चौकट अधिक सक्षम करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.
गुंतवणूकदारांसाठी अंतिम संदेश
बाजारात संधी मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध असल्या तरी जोखीमही तितकीच मोठी आहे. डिजिटल युगात एका क्लिकवर व्यवहार होत असले तरी त्यामागील विश्वसनीयता तपासणे अत्यावश्यक आहे. अधिकृत प्लॅटफॉर्म, नोंदणीकृत मध्यस्थ आणि शिस्तबद्ध गुंतवणूक धोरण यांचा अवलंब केल्यास फसवणूक टाळता येऊ शकते. सावधगिरी, माहितीची पडताळणी आणि संयम हीच सुरक्षित गुंतवणुकीची गुरुकिल्ली असल्याचा संदेश सेबी प्रमुखांनी दिला आहे.
