डिजिटल व्यवहारांची सवय वाढत असताना सायबर गुन्हेगारांनीही आपली युक्ती अधिक धारदार केली आहे. राजधानी दिल्लीमध्ये घडलेली एक घटना याचाच जिवंत पुरावा ठरली आहे. केवळ काही क्लिकच्या चुकीमुळे एका चार्टर्ड अकाउंटंटला तब्बल ₹७५ हजारांहून अधिक रकमेचा आर्थिक फटका बसला. क्रेडिट कार्ड मर्यादा वाढवण्याचे आमिष दाखवत पाठवलेली एक फाइल तिच्यासाठी मोठ्या संकटाचे कारण ठरली. ही घटना प्रत्येक स्मार्टफोन वापरकर्त्यासाठी गंभीर इशारा देणारी आहे.
क्रेडिट लिमिट वाढवण्याच्या आमिषाने रचलेला सापळा
पीडित महिलेला व्हॉट्सअॅपवर एक संदेश प्राप्त झाला. संदेशात तिच्या क्रेडिट कार्डची मर्यादा वाढवता येईल, असा दावा करण्यात आला होता. त्यासाठी जोडलेली फाइल डाउनलोड करण्यास सांगितले गेले. फाइल अधिकृत बँकेकडून पाठविल्यासारखी भासत होती. विश्वास बसावा यासाठी भाषाशैली आणि स्वरूपही अगदी अधिकृत वाटावे असे ठेवण्यात आले होते.
महिलेने फाइल डाउनलोड करून इन्स्टॉल केल्यानंतर काही मिनिटांतच परिस्थिती बदलली. तिच्या नकळत मोबाईलवरील संवेदनशील माहितीवर गुन्हेगारांनी नियंत्रण मिळवले. त्यानंतर तिच्या क्रेडिट कार्डचा वापर करून ₹७५,६९४ इतक्या रकमेचे ऑनलाइन व्यवहार करण्यात आले.
बनावट एपीके फाइल आणि सिम कार्डचा खेळ
पोलिस तपासातून समोर आलेल्या माहितीनुसार, फसवणूक करणाऱ्यांनी एक बनावट बँक अॅप तयार केले होते. ही एपीके फाइल अधिकृत अॅपप्रमाणे दिसावी यासाठी त्यात विशेष डिझाइन आणि इंटरफेसचा वापर करण्यात आला होता. पीडितेने ती इन्स्टॉल करताच तिच्या फोनवरील प्रवेश गुन्हेगारांकडे गेला.
याचबरोबर आरोपींनी बनावट सिम कार्डचा वापर करून स्वतःला बँक अधिकारी असल्याचे भासवले. फोनवर अत्यंत आत्मविश्वासाने संवाद साधत त्यांनी विश्वास निर्माण केला. तपासादरम्यान चार संशयितांना अटक करण्यात आली असून अनेक मोबाईल फोन जप्त करण्यात आले आहेत.
आतील माहितीचा गैरवापर
या टोळीतील काही सदस्य पूर्वी क्रेडिट कार्ड कंपनीत कार्यरत होते, अशी माहितीही समोर आली आहे. त्यामुळे त्यांच्याकडे ग्राहकांच्या तपशीलांची माहिती होती. या डेटाचा वापर करून ते अधिक अचूक आणि विश्वासार्ह फसवणूक रचत होते. ग्राहकांची नावे, व्यवहार पद्धती आणि इतर तपशील माहीत असल्यामुळे पीडित व्यक्तीला संशय येण्याची शक्यता कमी होत होती.
सायबर गुन्हे किती गंभीर स्वरूप घेत आहेत
ही घटना अपवादात्मक नाही. देशभरात दरवर्षी हजारो सायबर गुन्ह्यांची नोंद होते. अनेक प्रकरणांमध्ये लोकांना लाखो-कोट्यवधी रुपयांचे नुकसान सहन करावे लागते. अलीकडेच दिल्ली पोलिसांनी एका मोठ्या सायबर फसवणूक जाळ्याचा पर्दाफाश करून तब्बल ₹१८० कोटींपेक्षा अधिक रकमेचे व्यवहार रोखल्याची माहिती दिली होती. यावरून सायबर गुन्ह्यांचे प्रमाण आणि त्यांचा व्याप किती वाढला आहे, हे स्पष्ट होते.
स्वतःचे संरक्षण कसे कराल?
अशा प्रकारच्या फसवणुकीपासून वाचण्यासाठी काही साधे पण अत्यंत महत्त्वाचे नियम पाळणे आवश्यक आहे.
अज्ञात स्त्रोतांकडून आलेल्या एपीके फाइल्स किंवा अॅप्स कधीही डाउनलोड करू नयेत. अधिकृत अॅप स्टोअरमधूनच अॅप्स इन्स्टॉल करावेत.
व्हॉट्सअॅप किंवा एसएमएसवर आलेल्या लिंकवर विश्वास ठेवण्याऐवजी शंका असल्यास थेट संबंधित बँकेच्या अधिकृत ग्राहक सेवा क्रमांकावर संपर्क साधावा.
ओटीपी, सीव्हीव्ही, पिन यांसारखी संवेदनशील माहिती कोणाशीही शेअर करू नये. कोणतीही बँक किंवा अधिकृत संस्था ही माहिती व्हॉट्सअॅप किंवा फोनवर विचारत नाही.
संशयास्पद संदेश, कॉल किंवा फाइल्स त्वरित ब्लॉक करून संबंधित अधिकाऱ्यांकडे तक्रार करावी.
डिजिटल युगात जागरूकताच सर्वात मोठे संरक्षण
तंत्रज्ञानाने जीवन सुलभ केले असले तरी त्याच तंत्रज्ञानाचा गैरवापर करून गुन्हेगार नव्या पद्धतीने लोकांना जाळ्यात ओढत आहेत. एका चुकीच्या क्लिकमुळे मोठा आर्थिक आणि मानसिक त्रास सहन करावा लागू शकतो. त्यामुळे प्रत्येक वापरकर्त्याने सावध राहून डिजिटल व्यवहार करताना सतर्कता बाळगणे अत्यावश्यक आहे. जागरूकता, पडताळणी आणि संयम या तीन गोष्टी लक्षात ठेवल्यास अशा सायबर सापळ्यांपासून स्वतःचे संरक्षण करता येऊ शकते.
