महाराष्ट्रात २०२६-२७ च्या ऊस गाळप हंगामाला वेग आला असून, राज्यातील साखर कारखान्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर ऊस गाळप सुरू झाले आहे. यंदाच्या हंगामात १ नोव्हेंबरपर्यंत राज्यातील १२४ साखर कारखान्यांनी मिळून तब्बल ७७ लाख ७ हजार क्विंटल साखरेचे उत्पादन केले आहे. यामध्ये अहिल्यानगर विभागाची कामगिरीही लक्षणीय ठरली असून, विभागातील २० साखर कारखान्यांनी १६ लाख ६१ हजार टन उसाचे गाळप करून १३ लाख ५ हजार क्विंटल साखरेचे उत्पादन घेतले आहे. त्यामुळे राज्याच्या एकूण साखर उत्पादनात अहिल्यानगर विभागाचा महत्त्वाचा वाटा असल्याचे समोर आले आहे.
साखर आयुक्त कार्यालयाने जाहीर केलेल्या आकडेवारीनुसार, राज्यात आतापर्यंत ९७ लाख ४६ हजार टन उसाचे गाळप पूर्ण झाले आहे. राज्याचा सरासरी साखर उतारा ७.९१ टक्के नोंदविण्यात आला आहे. सध्या राज्यभरात ६० सहकारी आणि ६४ खासगी असे एकूण १२४ साखर कारखाने कार्यरत आहेत. विशेष म्हणजे, मागील हंगामाच्या तुलनेत यंदा सुरुवातीपासूनच अधिक कारखान्यांनी गाळप सुरू केले आहे. त्यामुळे साखर उत्पादनाची प्रक्रिया वेगाने पुढे जात असल्याचे चित्र दिसून येत आहे.
अहिल्यानगर विभागातील २० कारखान्यांत गाळप सुरू
अहिल्यानगर विभागात यंदाच्या ऊस गाळप हंगामाची सुरुवात झाली असून, आतापर्यंत २० साखर कारखान्यांनी प्रत्यक्ष उत्पादनाला सुरुवात केली आहे. यामध्ये ११ सहकारी आणि ९ खासगी कारखान्यांचा समावेश आहे.
या कारखान्यांनी १ नोव्हेंबरपर्यंत एकूण १६ लाख ६१ हजार टन उसाचे गाळप केले आहे. त्यातून १३ लाख ५ हजार क्विंटल साखरेची निर्मिती झाली असून, विभागाचा सरासरी साखर उतारा ७.८६ टक्के नोंदविण्यात आला आहे.
राज्याच्या एकूण साखर उत्पादनाशी तुलना करता अहिल्यानगर विभागाचा वाटा सुमारे १६.९३ टक्के इतका आहे. तर राज्यात आतापर्यंत गाळप झालेल्या एकूण उसापैकी सुमारे १७ टक्के उसाचे गाळप अहिल्यानगर विभागात झाले आहे.
ऊस उत्पादन, सहकारी साखर कारखाने आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेशी असलेला साखर उद्योगाचा संबंध लक्षात घेता अहिल्यानगर विभागातील गाळपाची आकडेवारी महत्त्वाची मानली जात आहे.
मागील वर्षीपेक्षा यंदा दुपटीहून अधिक कारखाने सुरू
यंदाच्या ऊस गाळप हंगामाचे महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे मागील हंगामाच्या तुलनेत सुरुवातीच्या टप्प्यातच अधिक साखर कारखान्यांनी गाळप सुरू केले आहे.
मागील २०२५-२६ च्या हंगामात १ नोव्हेंबरपर्यंत महाराष्ट्रात केवळ ५३ साखर कारखाने सुरू झाले होते. त्यामध्ये २३ सहकारी आणि ३० खासगी कारखान्यांचा समावेश होता.
मात्र, चालू २०२६-२७ च्या हंगामात याच तारखेपर्यंत तब्बल १२४ कारखाने सुरू झाले आहेत. म्हणजेच मागील वर्षीच्या तुलनेत यंदा ७१ अधिक कारखान्यांनी हंगामाच्या सुरुवातीच्या काळातच गाळप सुरू केले आहे.
सहकारी कारखान्यांची संख्या २३ वरून ६० पर्यंत, तर खासगी कारखान्यांची संख्या ३० वरून ६४ पर्यंत पोहोचली आहे. राज्यातील आणखी काही साखर कारखाने आगामी काळात सुरू होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात येत आहे.
पुणे विभागात सर्वाधिक २३.६० लाख क्विंटल साखरेचे उत्पादन
राज्यातील विभागनिहाय आकडेवारीचा विचार करता पुणे विभागात आतापर्यंत सर्वाधिक साखरेचे उत्पादन झाले आहे. या विभागातील २२ साखर कारखान्यांनी गाळप सुरू केले असून, त्यामध्ये १५ सहकारी आणि ७ खासगी कारखान्यांचा समावेश आहे.
पुणे विभागात १ नोव्हेंबरपर्यंत तब्बल २७ लाख ८ हजार टन उसाचे गाळप पूर्ण झाले आहे. या गाळपातून २३ लाख ६० हजार क्विंटल साखरेचे उत्पादन झाले आहे.
विभागाचा सरासरी साखर उतारा ८.७१ टक्के नोंदविण्यात आला आहे. राज्यातील इतर विभागांच्या तुलनेत पुणे विभागात ऊस गाळप आणि साखर उत्पादनाचे प्रमाण अधिक असल्याचे उपलब्ध आकडेवारीतून स्पष्ट होते.
राज्यातील एकूण साखर उत्पादनापैकी सुमारे ३०.६२ टक्के उत्पादन एकट्या पुणे विभागातून झाले आहे. त्यामुळे गाळप हंगामाच्या प्रारंभीच्या काळात या विभागाने उत्पादनात मोठा वाटा नोंदविला आहे.
सोलापूर विभागात सर्वाधिक २७ कारखाने कार्यरत
राज्यात सध्या सुरू असलेल्या साखर कारखान्यांच्या संख्येचा विचार करता सोलापूर विभाग आघाडीवर आहे. या विभागात एकूण २७ कारखान्यांनी गाळप सुरू केले आहे.
त्यामध्ये १० सहकारी आणि १७ खासगी साखर कारखान्यांचा समावेश आहे. या सर्व कारखान्यांनी मिळून आतापर्यंत १७ लाख ८१ हजार टन उसाचे गाळप केले आहे.
या उसापासून १३ लाख १२ हजार क्विंटल साखरेचे उत्पादन झाले असून, विभागाचा सरासरी साखर उतारा ७.३७ टक्के इतका आहे.
सोलापूर विभागातील साखर उत्पादन अहिल्यानगर विभागापेक्षा किंचित अधिक आहे. सोलापूरमध्ये १३.१२ लाख क्विंटल, तर अहिल्यानगर विभागात १३.०५ लाख क्विंटल साखरेची निर्मिती झाली आहे. दोन्ही विभागांच्या उत्पादनातील फरक केवळ ७ हजार क्विंटल इतका आहे.
नांदेड विभागातील २६ कारखान्यांत उत्पादन सुरू
सोलापूरनंतर कार्यरत कारखान्यांच्या संख्येत नांदेड विभागाचा क्रमांक लागतो. या विभागात २६ साखर कारखाने सुरू झाले आहेत. त्यामध्ये ९ सहकारी आणि १७ खासगी कारखान्यांचा समावेश आहे.
नांदेड विभागातील कारखान्यांनी आतापर्यंत १३ लाख ६ हजार टन उसाचे गाळप पूर्ण केले आहे. या गाळपातून ९ लाख १२ हजार क्विंटल साखरेचे उत्पादन झाले आहे.
विभागाचा सरासरी साखर उतारा ६.९८ टक्के नोंदविण्यात आला आहे. राज्यातील इतर प्रमुख साखर उत्पादक विभागांच्या तुलनेत नांदेड विभागाचा उतारा कमी असल्याचे आकडेवारीतून दिसून येते.
छत्रपती संभाजीनगर विभागात ८.४७ लाख क्विंटल उत्पादन
छत्रपती संभाजीनगर विभागात यंदाच्या गाळप हंगामात आतापर्यंत १४ कारखाने सुरू झाले आहेत. त्यामध्ये ६ सहकारी आणि ८ खासगी साखर कारखान्यांचा समावेश आहे.
या कारखान्यांनी एकूण ११ लाख ८९ हजार टन उसाचे गाळप केले आहे. त्यातून ८ लाख ४७ हजार क्विंटल साखरेची निर्मिती झाली आहे.
छत्रपती संभाजीनगर विभागाचा सरासरी साखर उतारा ७.१२ टक्के आहे. कार्यरत कारखान्यांची संख्या आणि एकूण ऊस गाळपाच्या प्रमाणाचा विचार करता या विभागातही हंगामाच्या सुरुवातीपासून उत्पादन सुरू असल्याचे दिसते.
कोल्हापूर विभागाचा साखर उतारा राज्यात सर्वाधिक
साखर उत्पादनाच्या प्रमाणात पुणे विभाग आघाडीवर असला तरी साखर उताऱ्याच्या बाबतीत कोल्हापूर विभागाने राज्यात सर्वाधिक टक्केवारी नोंदविली आहे.
कोल्हापूर विभागाचा सरासरी साखर उतारा ९.०३ टक्के इतका आहे. आतापर्यंत या विभागातील १३ साखर कारखान्यांनी गाळप सुरू केले आहे. त्यामध्ये ९ सहकारी आणि ४ खासगी कारखान्यांचा समावेश आहे.
या कारखान्यांनी ९ लाख ७० हजार टन उसाचे गाळप केले असून, ८ लाख ७६ हजार क्विंटल साखरेचे उत्पादन घेतले आहे.
दरम्यान, कोल्हापूर विभागातील अनेक साखर कारखाने अद्याप सुरू झालेले नाहीत. ऊसदरासंदर्भातील प्रश्न सुटल्यानंतर उर्वरित कारखान्यांचे गाळप सुरू होण्याची शक्यता आहे.
साखर उतारा म्हणजे गाळप केलेल्या उसाच्या तुलनेत तयार झालेल्या साखरेचे प्रमाण होय. उदाहरणार्थ, ९ टक्के साखर उतारा असल्यास १०० किलो उसापासून साधारण ९ किलो साखर तयार होते. त्यामुळे गाळपाचे प्रमाण आणि साखर उतारा या दोन्ही बाबी साखर उत्पादनाच्या आकडेवारीत महत्त्वाच्या असतात.
अमरावतीत दोन कारखाने सुरू; नागपूर विभागात अद्याप गाळप नाही
राज्यातील अमरावती विभागात सध्या दोन खासगी साखर कारखाने कार्यरत आहेत. या कारखान्यांनी आतापर्यंत १ लाख ३१ हजार टन उसाचे गाळप केले आहे.
या गाळपातून ९५ हजार क्विंटल साखरेचे उत्पादन झाले असून, विभागाचा सरासरी साखर उतारा ७.२५ टक्के नोंदविण्यात आला आहे.
दुसरीकडे, नागपूर विभागात १ नोव्हेंबरपर्यंत एकाही साखर कारखान्याने गाळप सुरू केलेले नसल्याचे साखर आयुक्त कार्यालयाच्या आकडेवारीत नमूद करण्यात आले आहे.
अहिल्यानगरमध्ये सहकारी कारखान्यांची संख्या खासगी कारखान्यांपेक्षा अधिक
अहिल्यानगर विभागातील २० कार्यरत साखर कारखान्यांपैकी ११ सहकारी आणि ९ खासगी कारखाने आहेत. त्यामुळे सध्याच्या गाळप हंगामात विभागात सहकारी साखर कारखान्यांची संख्या खासगी कारखान्यांपेक्षा अधिक आहे.
महाराष्ट्राच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत साखर उद्योगाचे महत्त्वाचे स्थान आहे. ऊस उत्पादक शेतकरी, ऊसतोडणी आणि वाहतूक व्यवस्था, कारखान्यांतील कामगार तसेच साखर उत्पादनाशी संबंधित इतर व्यवसायांचा या उद्योगाशी थेट संबंध असतो.
अहिल्यानगर विभागात हंगामाच्या सुरुवातीला १६.६१ लाख टन उसाचे गाळप पूर्ण झाल्यामुळे कार्यरत कारखान्यांमधील उत्पादन प्रक्रियेला गती मिळाल्याचे आकडेवारीतून दिसून येते.
आगामी काळात आणखी कारखाने सुरू होण्याची शक्यता
राज्यात १ नोव्हेंबरपर्यंत १२४ साखर कारखाने कार्यरत झाले असले तरी काही विभागांमधील अन्य कारखान्यांचे गाळप अद्याप सुरू झालेले नाही. विशेषतः कोल्हापूर विभागात ऊसदरासंबंधी प्रश्न सुटण्याची प्रतीक्षा असल्याने काही कारखान्यांचा हंगाम सुरू झालेला नाही.
सध्या सुरू असलेल्या १२४ कारखान्यांमध्ये सहकारी कारखान्यांची संख्या ६०, तर खासगी कारखान्यांची संख्या ६४ आहे. हंगाम पुढे सरकल्यानंतर आणखी कारखान्यांकडून गाळपाला सुरुवात होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात येत आहे.
राज्यातील साखर उत्पादनाची पुढील आकडेवारी कारखान्यांची कार्यक्षमता, उपलब्ध ऊस, प्रत्यक्ष गाळप आणि साखर उताऱ्यात होणाऱ्या बदलांवर अवलंबून असणार आहे. साखर आयुक्त कार्यालयाकडून आगामी काळातही हंगामातील गाळप आणि उत्पादनाची अद्ययावत आकडेवारी प्रसिद्ध केली जाणार आहे.
